Stel: iemand besluit in januari serieus af te vallen. Minder calorieën, meer bewegen, twaalf kilo eraf. In maart is het doel bereikt en voelt het lichaam fitter dan maanden ervoor.
En dan begint in april ineens het haar opvallend uit te vallen.
Dat maakt het verband niet bepaald logisch.
Toch is juist die vertraging kenmerkend voor een vorm van tijdelijke haaruitval die na fors gewichtsverlies kan ontstaan. Het haar reageert namelijk niet altijd op wat er vandaag gebeurt. Soms laat het pas weken of maanden later zien dat het lichaam eerder onder flinke druk heeft gestaan.
Haar heeft geen haast
Om te begrijpen waarom, moet je iets weten over de groeicyclus van haar.
Het grootste deel van het haar op de hoofdhuid bevindt zich normaal gesproken in een actieve groeifase. Die kan jaren duren. Daarna volgt een overgang naar een rustfase, waarna de haar uiteindelijk uitvalt.
Bij een stevige lichamelijke belasting kan een groter aantal haarzakjes ongeveer tegelijk richting die rustfase verschuiven.
Maar die haren vallen niet dezelfde avond uit.
Ze blijven nog een tijd zitten.
Daardoor kan er een vertraging van enkele maanden ontstaan tussen de gebeurtenis die de cyclus verstoorde en de periode waarin iemand ineens opvallend veel haar in de douche ziet.
Dat maakt afvallen een lastige verdachte
Bij koorts of een grote operatie is het achteraf soms nog redelijk duidelijk dat het lichaam een flinke klap heeft gehad.
Een succesvol dieet voelt anders.
Iemand heeft misschien juist het gevoel gezonder bezig te zijn. Het gewicht daalt, de conditie verbetert en kleding zit beter. Waarom zou het lichaam daar negatief op reageren?
Omdat gezond afvallen en zwaar afvallen niet altijd hetzelfde zijn.
Voor het lichaam kan snel gewichtsverlies een forse verandering betekenen. De totale hoeveelheid beschikbare energie neemt af en soms daalt tegelijk de inname van eiwitten, ijzer, zink of andere voedingsstoffen.
Dat hoeft niet bij ieder dieet tot haaruitval te leiden. Maar snel of omvangrijk gewichtsverlies wordt wel beschreven als een mogelijke aanleiding voor tijdelijke, verspreide haaruitval.
Hoe snel is snel?
Daar is geen harde grens voor die voor iedereen geldt.
Dat is juist een van de moeilijkheden bij dit onderwerp. Er bestaat geen magisch getal waarbij onder de 2,8 kilo per maand niets gebeurt en erboven het haar begint uit te vallen.
Een recente studie keek naar 140 mensen bij wie haaruitval werd gekoppeld aan gewichtsverlies. Zij waren gemiddeld ongeveer 15 procent van hun oorspronkelijke lichaamsgewicht kwijtgeraakt. De gemiddelde snelheid lag rond 3,5 kilo per maand.
Dat zijn forse gemiddelden.
Belangrijk is wel dat zo’n onderzoek niet bewijst dat iedereen bij die getallen haarverlies krijgt. Het ging juist om een geselecteerde groep die al klachten had ontwikkeld.
Het geeft vooral een idee van het soort gewichtsverlies dat artsen in de praktijk tegenkomen wanneer dit probleem speelt.
Minder calorieën is niet hetzelfde als een tekort aan voedingsstoffen
Er worden bij dieet gerelateerde haaruitval twee onderwerpen gemakkelijk op één hoop gegooid.
Het eerste is de plotselinge verandering voor het lichaam door gewichtsverlies zelf.
Het tweede is een daadwerkelijk tekort aan bepaalde voedingsstoffen.
Die kunnen tegelijk voorkomen, maar dat hoeft niet.
Iemand kan snel afvallen met een dieet dat op papier voldoende eiwitten en micronutriënten bevat en toch tijdelijke haaruitval krijgen. Andersom kan iemand een vrij stabiel gewicht hebben maar door een eenzijdig eetpatroon wel tekorten ontwikkelen.
Daarom is het te simpel om na haaruitval meteen één supplement aan te wijzen.
Meer zink, ijzer of biotine slikken heeft weinig zin wanneer daar helemaal geen tekort aan bestaat.
Eiwit verdient wel extra aandacht
Vooral tijdens een streng dieet is eiwitinname interessant.
Haar bestaat voor een groot deel uit keratine, een eiwit. Tegelijk heeft het lichaam bij een calorietekort allerlei belangrijkere taken dan een zo vol mogelijke haardos onderhouden.
Dat betekent niet dat extra eiwit automatisch haarverlies voorkomt. Zo eenvoudig is de biologie niet.
Maar een dieet waarbij niet alleen calorieën sterk dalen, maar ook de totale voedingskwaliteit instort, maakt de situatie niet gunstiger.
Dat is vooral relevant bij crashdiëten waarin hele voedingsgroepen verdwijnen of iemand zo weinig eet dat het lastig wordt om überhaupt voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen.
Het doucheputje vertelt pas later wat er gebeurd is
Dat tijdsverschil heeft een vreemd gevolg.
Op het moment dat iemand veel haar begint te verliezen, kan het dieet alweer voorbij zijn. Misschien wordt er inmiddels zelfs op onderhoud gegeten en is het gewicht stabiel.
Daardoor gaat de zoektocht al snel de verkeerde kant op.
Is het nieuwe shampoo?
Stress van vorige week?
Een pet?
Het seizoen?
Terwijl de relevante gebeurtenis misschien twee of drie maanden terug ligt.
Dat maakt een tijdlijn bij plotselinge haaruitval vaak waardevoller dan alleen kijken naar wat iemand de afgelopen paar dagen heeft gedaan.
Het goede nieuws: deze vorm is vaak tijdelijk
Wanneer snel gewichtsverlies leidt tot telogeen effluvium, blijven de haarzakjes meestal intact.
Dat is een belangrijk verschil met erfelijke patroonhaaruitval, waarbij haarzakjes geleidelijk kleinere en fijnere haren gaan produceren.
Bij tijdelijke uitval na een lichamelijke belasting kan de groeicyclus zich herstellen wanneer de aanleiding voorbij is.
In de studie met 140 patiënten verbeterde het haarverlies uiteindelijk zonder specifieke behandeling. De gemiddelde gerapporteerde herstelperiode lag rond vijf maanden.
Ook dat moet niet als stopwatch worden gebruikt. Individuele verschillen zijn groot.
Het laat vooral zien waarom ongeduld hier makkelijk tot verkeerde conclusies leidt.
Soms maakt afvallen iets zichtbaar dat al speelde
Er is nog een interessante mogelijkheid.
Iemand kan zowel erfelijke haaruitval hebben als tijdelijke uitval door gewichtsverlies.
Stel dat het haar bovenop al langzaam fijner werd, maar nog voldoende dekking gaf. Vervolgens valt tijdelijk over de hele hoofdhuid extra haar uit. De kruin en haarlijn kunnen dan plotseling veel slechter ogen.
Wanneer de tijdelijke uitval herstelt, komt een deel van de dichtheid terug. Maar het onderliggende patroonhaarverlies is niet verdwenen.
Soms blijkt na verloop van tijd dus dat er meer speelt dan alleen tijdelijke haaruitval. In dat geval kan een periode van extra verharen een proces zichtbaarder maken dat daarvoor nauwelijks opviel.
Dat onderscheid is belangrijk voordat naar een behandeling wordt gekeken. Middelen zoals regaine minoxidil worden vooral in verband gebracht met patroonhaarverlies en moeten daarom niet automatisch op één hoop worden gegooid met tijdelijke haaruitval na snel gewichtsverlies. Als de tijdelijke uitval herstelt maar de kruin of haarlijn toch verder dunner wordt, kan er sprake zijn van twee processen die tegelijk spelen.
Een dieet beoordelen op meer dan de weegschaal
Het interessante is dat gewichtsverlies meestal met één cijfer wordt beoordeeld: hoeveel kilo is eraf?
Voor het lichaam is dat maar een deel van het verhaal.
Hoe snel ging het? Hoeveel werd er gegeten? Was het dieet gevarieerd? Was er ziekte of enorme stress in dezelfde periode? Hoeveel eiwit kwam er binnen? En bleef het gewicht daarna stabiel?
Dat zijn relevantere vragen wanneer er plotseling haaruitval ontstaat.
Niet omdat ieder dieet tot haarverlies leidt, maar omdat het haar soms een vertraagd verslag geeft van wat het lichaam maanden eerder heeft meegemaakt.
Tot slot
Haarverlies tijdens het afvallen is verwarrend omdat oorzaak en gevolg ver uit elkaar kunnen liggen.
De grootste calorierestrictie kan in februari plaatsvinden terwijl de haaruitval pas in april of mei echt opvalt. Tegen die tijd voelt het dieet als oud nieuws.
Juist daarom helpt het om bij plotselinge, verspreide haaruitval een paar maanden terug te kijken in plaats van alleen naar gisteren.
Snel gewichtsverlies is niet automatisch slecht voor het haar en tijdelijke haaruitval betekent niet dat de haarzakjes voorgoed beschadigd zijn.
Maar het lichaam onthoudt grote veranderingen soms langer dan de weegschaal.
En haar heeft de vervelende gewoonte dat pas veel later te laten zien.
